Skip to Content

کرسی ترویجی بررسی آیه «لا إِكراهَ فِي الدّين»

تصویر اصلی: 

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد فاکرمیبدی، ریئس انجمن قرآن پژوهی و عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) در کرسی ترویجی بررسی آیه «لا إِكراهَ فِي الدّين» گفت: در بحث تفسیر سه مقوله قابل بیان است؛ مباحث پیشاتفسیری، تفسیر آیه و مباحث پساتفسیری که در تفسیر اثری مرحوم آیت‌الله معرفت تقریبا هر سه مقوله وجود دارد و ایشان در پاسخ برخی شبهات به عنوان مباحث پساتفسیری پرداخته است.

 

وی با اشاره به آیه «لا إِكراهَ فِي الدّين» با بیان اینکه این آیه نیز در تفسیر آیت‌الله معرفت مورد بررسی جامعی قرار گرفته است تصریح کرد: شاید به نوعی آیت‌الله معرفت در تفسیر این آیه عدول از تفسیر اثری کرده‌ است و در حدود ۴۰ صفحه در مورد این آیه قلم زده‌اند در حالی که تفسیر اثری اقتضاء می‌کند که به روایات پرداخته شود ولی ایشان منهج تفسیر جامع اجتهادی را برگزیده‌اند که البته من انتقادی بر آن ندارم و آن را نکته مثبت در کار ایشان به عنوان یکی از شاگردانشان می‌دانم.

 

فاکرمیبدی بیان کرد: به لحاظ ادبی می‌پذیریم «لا» در این آیه، لای نفی جنس است و مفاد آن از عدم تحقق خبر، خبر می‌دهد که به لحاظ ادبی این مسئله متفق علیه در میان بسیاری از مفسران است. رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه با اشاره به تعبیر قرآن کریم در آیه ۹۷ سوره مبارکه آل‌عمران« وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا» گفت: در این آیه بیان شده که هر کسی وارد حریم و حرم کعبه شود در امنیت است؛ در اینجا اگر مراد الهی را اخبار در نظر بگیریم کذب خواهد شد زیرا همواره جباران و زورگویانی بوده‌اند که امنیت مسجدالحرام و کعبه را به خطر انداخته‌اند بنابراین نوع عبارت اقتضاء انشایی دارد و خصیصه متکلم اقتضاء می‌کند که از ظاهر خبری این تعبیر، انشاء برداشت شود و شاید در «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»(۷۹ واقعه) نیز این طور باشد که این بحث در مورد لااکراه نیز مطرح است که آیا در درون خود، متضمن یک امر انشایی است یا نیست که آیت ‌الله معرفت می‌فرماید ظاهر آیه، اخبار است ولی درون آن متضمن انشاء است.

 

این محقق و قرآن‌پژوه عنوان کرد: اگر یک قاعده فقهی از آیه استنباط کنیم معنای آن این است که تمامی موارد اکراهی در حوزه فروع فقهی را شامل خواهد شد یعنی نه فقط اینکه یک فردی مجبور به پذیرش دین شود نفی شده بلکه اکراه در همه امور یعنی در حوزه اعتقاد و اخلاقیات و ... نیز منتفی است مگر با دلایلی که برخی امور مستثنی شود. فاکر میبدی با بیان اینکه آیت‌الله معرفت فقط فرموده که لا اکراه متضمن لایجوز است با اشاره به هویت «اکراه» اظهار کرد: ما دو مقوله در مقابل هم داریم؛ یکی مقوله اکراه و دیگری اجبار که در اجبار، فرق مجبر و مکره در این است که مجبر، یک راه بیشتر ندارد ولی مکره، دو تا راه پیش رو دارد و می‌گویند بین دو راه یکی را انتخاب کن؛ آیه شریفه اکراه دارد اما همه مفسران از جمله آیت‌الله معرفت اکراه در این جا را به معنای اجبار یعنی ملزم کردن یکنفر به پذیرش یک مسئله‌ای، می‌دانند. رئیس انجمن قرآن‌پژوهی با اشاره به معانی مختلف اکراه در قرآن تصریح کرد: یکی از این واژه‌ها مترادف اجبار است و اکراه در این آیه نیز به معنای اجبار است. وی با اشاره به معنای واژه دین نیز افزود: واژه دین در این آیه، و از اینجا به بعد یک حقیقت قرآنی شده است و آن چیزی که در تفسیر هم باید به دنبال آن باشیم نه حقیقت لغویه و نه حقیقت شرعیه فقهی است بلکه باید دنبال حقیقت قرآنی باشیم که در مباحث تفسیر به خوبی جوابگوست یعنی این حقیقت قرآنی دین را مجموعه‌ای از اعتقاد و احکام و .. می‌داند.

 

فاکرمیبدی بیان کرد: دین در این آیه شریفه حقیقت قرآنی پیدا کرده و نمی‌توان معنای لغوی و یا فقهی آن را مدنظر قرار دارد همان طور که در واژه صلوة نیز این مسئله رخ داده است و مجموعه آموزه‌های دینی را شامل می‌شود که ما در اینجا به عنوان تکمیل بحث استاد معرفت عرض می‌کنم که ایشان معتقد است دین به معنای عقیده است ولی حقیقت این است که دین در اینجا حقیقت قرآنی است و به معنای صرف عقیده نیست. عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) عنوان کرد: از اطلاق ترکیب لا اکراه، مفاد جنسیت در لای نفی جنس و اطلاق واژه دین، این نتیجه به دست می‌آید که نه در اعتقادات، نه در احکام عملی و .. اکراهی نیست.

 

وی ادامه داد: ایشان فرموده است که چون اکراه بر دین منتفی است چگونه این مسئله با آیات جهاد قابل جمع است که ایشان چندین دلیل را در رد این تضاد بیان فرموده است.

 

استاد جامعه المصطفی(ص) اظهار کرد: شاکله لا اکراه، لاضرر و لا ضرار است؛ تاکید من بر اطلاق لای نفی جنس بر این است که منحصر به عقاید نیست و آموزه‌های دیگر دین را هم در نظر می‌گیرد البته اینکه شامل همه جزئیات شود بنده معتقدم نیست چون مقوله احکام اعتباری نیز وجود دارد که استثناپذیر است. وی تاکید کرد: این طور نیست که در قواعد فقهیه و مجموعه احکام استثنا نداشته باشیم زیرا فقط در دو مقوله امر به معروف و نهی از منکر و جهاد، اکراه وجود دارد.

 

این محقق، نویسنده و قرآن‌پژوه عنوان کرد: لااکراه حصر در اعتقادات ندارد ولی این که هر کسی بخواهد هنجارشکنانه احکام را رد کند این هم وجود ندارد. فاکرمیبدی بیان کرد: علامه طباطبایی به سمت معناکردن دین به اعتقادات رفته ولی قیدی دارد که به احکام عملی نیز توجه شده لذا دین فقط اعتقادات نیست و احکام عملی را هم شامل است.

 

 

حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت‌پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه  فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه این کرسی ترویجی خاطر نشان کردند: آیت‌الله معرفت بر این باور بوده‌اند که قوام تفسیر در هر روشی از روش‌های تفسیر به اجتهاد است، یعنی از دید ایشان تفسیر نورالثقلین تفسیر نیست بلکه مجموعه‌ای روایی است که ذیل آیات قرار گرفته است.

وی افزود: از دید ایشان تفسیر آن است که مفسر مجبور باشد مشکله‌ای را در معناشناسی آیات حل کند که متفاوت از معنای معمول آیه است، لذا انواع تفاسیر قوامش در گرو اجتهاد عقلی است لذا علامه جوادی آملی هم تعبیر عقل ابزاری را به کار می‌برد که همان اجتهاد است.

بهجت‌پور اظهار کرد: آیت‌الله معرفت تفسیر روایی در مدل مجمع‌البیان را می‌پسندند زیرا نویسنده این تفسیر در مورد روایاتی که در ذیل آیات آورده داوری کرده و در تفسیر به چینش آن براساس نظر خود پرداخته که این نوع باید مورد تفتن قرار گیرد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه لای نفی جنس استثناءبردار نیست عنوان کرد: اگر  کسی لا را در این آیه «لا إِكراهَ فِي الدّين» نفی جنس بگیرد قاعدتا در احکام نیز استثنا وجود ندارد و نمی‌توان در احکام، اکراهی عمل کنیم.

این محقق و استاد حوزه در مورد رابطه اکراه و اجبار تصریح کرد: اینکه آقایان وارد مقوله اجبار نمی‌شوند زیرا اجبار در حوزه اعتقادات راه ندارد لذا افراد بیشتر وارد اجبار در احکام می‌شوند.

وی با اشاره به واژه دین با بیان اینکه محقق این کرسی نیز روی مقوله دین تمرکز خوبی داشته است و دو شق آن و برخی نظریات در مورد آن را بیان فرموده است تصریح کرد: یک اتفاقی در باب تعریف دین در استعمال قرآنی رخ داده است؛ آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با دقت تمام، دین را به معنای مجموعه یک برنامه گرفته‌اند چون دین یک بسته است زیرا اگر یک حکم را منکر شویم کافر و مرتد می‌شویم و از خود امر ارتداد معلوم می‌شود که دین همان دستگاهی ترکیب از توصیف و توصیه است.

نویسنده تفسیر همگام با وحی عنوان کرد: وقتی سخن از لااکراه است یعنی در مجموعه این دستگاه که مشتمل بر توصیف و انشاء است اکراهی وجود ندارد، ولی برخی دین را به معنای تدین به این بسته یعنی ایمان و عقیده در نظر گرفته‌اند مانند آنچه علامه طباطبایی و آیت‌الله معرفت مدنظر قرار داده است.

بهجت‌پور عنوان کرد: ما اگر به آن مجموعه(دین) ایمان و اعتقاد داشتیم، متدین خواهیم شد که در سوره کافرون نیز به تصریح بیان شده است؛ لذا در قرآن کریم همین سیر دیده می‌شود ولی گاهی مراد از دین به لوازم دین تعبیر شده و اگر کسانی مانند علامه طباطبایی دین را تعریف به ایمان کرده از این منظر است.

نویسنده تفسیر همگام با وحی گفت: در نگاه کلی، ما در پذیرش این مجموعه و بسته، اجباری نداریم و اکراهی در کار نیست ولی وقتی وارد این مجموعه شدیم برنامه‌ای وجود دارد که باید به آن ملتزم باشیم، ممکن است کسی حتی از روی تنبلی و یا ناتوانی به بخشی از برنامه‌های این مجموعه عمل نکند و فاسق شود اگرچه به مجموعه کلی معتقد است.

بهجت‌پور ادامه داد: دین مجموعه عقیده، احکام و اخلاق است؛  لذا در اعتقاد به این مجموعه کُرهی وجود ندارد و لا، لای نفی جنس است ولی وقتی وارد این مجموعه شدیم در برخی احکام مانند جهاد اکراه هم وجود دارد.

همچنین حجت‌الاسلام والمسلمین علی رحمانی سبزواری نیز به عنوان دبیر علمی این کرسی گفت: دین مجموعه اخلاق، عقاید و احکام است و تدین یک امر قلبی و اعتقادی است لذا نظر ناقد را می‌توان در این بعد مورد مناقشه قرار داد.

وی اظهار کرد: در بعد عملی نیز در سیره پیامبر و ائمه، اکراه به برخی احکام بوده است مانند اینکه مسیحیان به عنوان شهروند نظام اسلامی زمان پیامبر(ص)حق نداشتند بر خلاف احکام اسلامی مربوط به برهنگی در جامعه ظاهر شوند اگرچه در بعد اعتقادی در سیره ایشان کسی را اکراه نمی‌کردند.

حجت‌الاسلام والمسلمین علی رحمانی سبزواری  اشاره کرد: اینکه بگوییم لا در آیه لا اکراه، نفی جنس است در این صورت نیز مشکلی حل نخواهد شد بنابراین باید معلوم شود که این تعبیر انشاء است و یا به صورت خبر بیان شده است زیرا اگر انشاء باشد در این صورت به معنای حرام است. یادآور می‌شود، در این کرسی ترویجی که با همکاری انجمن قرآن‌پژوهی حوزه و مرکز تخصصی تفسیر برگزار شد حجت‌الاسلام بهجت‌پور به نقد سخنان وی پرداخت.



browser.png
mnf6zsbb.png
X
Loading
news | about seo